J  a  n      E   v   e  r   i   n  k      S  i  t  e   Home Email


Toename overstromingsrisico door "natuurlijk onderhoud" van de zeewerende duinrug           (deel 2 van 3)

naar deel 1      

door ing. Jan Everink

mei 2011

Versterking en uitbreiding van de zeewerende duinrug heeft in verband met het toegenomen overstromingsrisico hoge prioriteit.
Maar tegenwoordig lijkt bij het beheer van de zeereep steeds meer het principe toegepast te worden dat men de natuur zoveel mogelijk zijn gang moet laten gaan. Beveiliging tegen overstromingen wordt in die opvatting slechts gezien als een bijkomende voorwaarde. Beter zou zijn om de zeewerende duinrug stelselmatig verder te verhogen en te verbreden.


"De natuur zijn gang laten gaan"

Nederland lijkt wat betreft de kustveiligheid in slaap te zijn gesust door de schijnzekerheid van statistische veiligheidsnormen. Dat is jammer want aandacht van journalisten, politici en bestuurders voor de kustveiligheid is hard nodig, niet alleen wegens het door de zeespiegelstijging toegenomen risico. Er is namelijk nog een ander gevaar: sinds eind vorige eeuw is er in ons land steeds meer invloed van de filosofie dat men de natuur zoveel mogelijk zijn gang moet laten gaan. Dat kan een acceptabel uitgangspunt zijn als het om natuurbeheer gaat, maar op verschillende andere gebieden betekent het wanbeleid. Toch lijkt dit idee steeds vaker tot een belangrijk beleidsprincipe te worden gemaakt.

Dat kan bijvoorbeeld worden geconstateerd in een overigens interessant artikel over het waterbeheer in Nederland. (“Ecopragmatisme - Omgaan met rivieren, delta’s, kust en zee in de 21ste eeuw”, eds A. van Hall et al, pag. 29-42, in het boek “De Staat van Water”, uitgeverij Vermande, 1999.) Dat artikel gaat over eco-pragmatisme, een filosofie die heel juist wordt gedefinieerd als ”Pragmatisch en gericht omgaan met ecologische kennis en natuurwetten, tot voordeel van de mens en de natuur.” Maar vervolgens stellen de auteurs: ”Centraal in deze benadering staan de watersystemen, hun processen en ontwikkelbare mogelijkheden en hun samenhang. De wensen van de samenleving worden daarop afgestemd.”

De auteurs van het genoemde artikel beschouwen het watersysteem ten onrechte als een ecosysteem dat uit zichzelf tot een hoger evenwicht kan groeien. Bovendien vinden ze dat de mens zich aan dit systeem moet aanpassen. Ze willen het watersysteem helpen en het “opvoeden” tot grotere zelfstandigheid zoals men een kind opvoedt: “Deze vorm van beheer kan worden aangeduid met de term geleide ecosysteem ontwikkeling, en is nog het beste te vergelijken met de opvoeding van een kind.... Wat er van komt is maar gedeeltelijk te voorspellen, en afhankelijk van de eigenschappen van het kind. ….Net als bij de opvoeding van een kind heeft het eco-pragmatisch beheer tot doel, de ontwikkeling van dynamische en veerkrachtige watersystemen die zoveel mogelijk (gewenste) functies kunnen vervullen. Daarbij wordt in het beheer royaal ruimte geboden aan verrassingen die de natuur in petto heeft.”


Water is chaotisch

Deze filosofie lijkt tegenwoordig ook bij het beheer van de zeewerende duinrug te worden toegepast, en de verrassingen die de natuur als gevolg daarvan in petto heeft zouden wel eens zeer onaangenaam kunnen zijn. Want een watersysteem is geen ecosysteem maar kan en moet slechts functies vervullen in het plaatselijke ecosysteem. Water streeft niet naar een hoger evenwicht maar is passief effect van de natuurwetten en de activiteiten van levende wezens.

Alleen in de levende natuur is de drijfveer tot het creëren van ecosystemen aanwezig; in de onbezielde natuur overheerst de wet van de toenemende entropie. Water is een op aarde overvloedig voorkomende vloeistof die voor levende wezens onontbeerlijk is maar die ook levensbedreigend kan zijn. Water is vanwege vele nuttige functies nodig voor levende organismen maar kan ook het land overstromen en het leven vernietigen.

Een watersysteem is een fysisch systeem en geen ecosysteem. Daarom moet het waterbeheer er op gericht zijn dat het water geen bedreiging vormt voor het bestaande ecosysteem maar daaraan juist zoveel mogelijk dienstbaar wordt gemaakt. Dat is ook mogelijk want het gedrag van water kan worden gestuurd omdat water gehoorzaamt aan fysische wetmatigheden. De mens creëert zijn eigen leefomgeving; hij is niet alleen een belangrijk onderdeel van het plaatselijke ecosysteem maar vervult een actieve rol bij de verdere ontwikkeling ervan. Essentieel is daarom dat het waterbeheer gericht is op het zodanig aanpassen en gebruiken van het watersysteem dat dit geen gevaar oplevert en optimaal voorziet in de behoeften van de mens en andere levende wezens in de omgeving.


Naïef vertrouwen in de natuur

Bij het maken van plannen voor ruimtelijke ordening, stedenbouw en waterbeheer moet rekening worden gehouden met en gebruik gemaakt van ecologische principes. Dat wordt gelukkig steeds meer ingezien. Daarbij wordt echter helaas vaak niet beseft dat alleen in de levende natuur een drijfveer tot ecologische ordening werkzaam is terwijl in de onbezielde natuur door fysische wetmatigheden steeds meer entropie ofwel chaos ontstaat. Ook bij het kustbeheer lijkt geen principieel onderscheid te worden gemaakt tussen ecosystemen en fysische systemen, met als gevolg een naïef vertrouwen in uiteenlopende natuurlijke processen.

Zo werd in een artikel over dynamisch kustbeheer gesteld: "Het op zijn plaats houden van de basiskustlijn door suppleties maakt een strikt onderhoud van de zeereep, zoals dat eeuwenlang werd uitgeoefend, overbodig... In gebieden zonder bebouwing of infrastructuur voor waterwinning is het vasthouden van het zand met helm-aanplant en stuifschermen niet meer strikt nodig." (“Dynamisch kustbeheer goed voor veiligheid en natuur”, in het tijdschrift Land+Water, september 2008)

De auteurs betreuren dat een goed onderhouden zeereep een obstakel vormt voor verstuiving van zand vanaf het strand naar het binnenduin: "Waar in een natuurlijk systeem de zeereep, onder invloed van de wind, een doorgeefluik is voor zand en zout op de overgang van zee naar land, vormt deze in de Nederlandse situatie vaak een kunstmatig obstakel dat de natuurlijke processen blokkeert." Inderdaad, de zeereep is een obstakel dat bepaalde natuurlijke processen blokkeert, namelijk de ongewenste natuurlijke processen die worden aangeduid met het woord overstroming. Daarom is het belangrijk dat men de zeereep blijft zien als een zeewering en niet probeert om er voornamelijk een leuk onderdeel van het duinlandschap van te maken.

Verontrustend zijn ook de door kustbeheerders soms bepleite oplossingen die berusten op “ruimte creëren voor het water”. Men hoopt door maatregelen als het landinwaarts verplaatsen van de waterkering en het aan de zee prijsgeven van dunbevolkte polders overstromingen van dichtbevolkte gebieden te voorkómen.

“Ruimte creëren voor het water” kan echter nauwelijks bijdragen aan de veiligheid tegen overstromingen. De hoeveelheden water in de Noordzee en de daarmee één geheel vormende Atlantische Oceaan zijn onvoorstelbaar groot. Als door een combinatie van ongunstige factoren een groot deel van deze watermassa’s onze kant op komt dan helpt het niet als we een stukje grond aan het watergeweld prijsgeven. Dan wordt vrijwel heel westelijk Nederland door de zee verzwolgen.

De enige reële oplossing is de kust zo effectief mogelijk te beveiligen, dus op basis van nultolerantie. Alleen door te streven naar volledige veiligheid kan men het risico tot een minimum terugbrengen. Daartoe zou de zeereep systematisch uitgebreid en versterkt moeten worden.


Ernstige beschadiging van de zeereep tussen
Wijk aan Zee en Heemskerk. Foto Jan Everink.


"Natuurlijk onderhoud" zeereep

De zeereep is een seminatuurlijke kustbescherming die in goede staat moet worden gehouden door onder meer zorg voor de begroeiing, herstel van beschadigingen en zandsuppletie. Helaas wordt tegenwoordig bij het onderhoud van de zeereep steeds meer het principe “de natuur zijn gang laten gaan” toegepast.

Zo las ik op een informatiepaneel van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, de instantie die in Noord-Holland verantwoordelijk is voor de kustveiligheid: “Het hoogheemraadschap beheert de duinen op een 'dynamische' manier. Waar mogelijk heeft de natuur vrij spel, waardoor de zandige kust tussen IJmuiden en Den Helder voortdurend in beweging is. Pas als de veiligheid in het geding komt, grijpen we in.” In deze filosofie is veiligheid slechts een bijkomstige voorwaarde terwijl de belangrijkste doelstelling natuurbeheer is. Dat is gevaarlijk want bij het beheer van de zeereep moet het primair om veiligheid gaan.

Men zou er naar moeten streven het duinvormingsproces steeds beter onder controle te brengen en dienstbaar te maken aan de veiligheidsdoelstelling. Tegenwoordig lijkt men het echter juist gemakkelijker te willen maken voor de zee om in het kustgebied door te dringen. Kale plekken, kuilen en zelfs complete kerven worden niet meer zo spoedig mogelijk hersteld, want zulke beschadigingen vindt men "natuurlijk". Zo zag ik in maart van dit jaar dat verschillende al geruime tijd bestaande ernstige beschadigingen van de zeereep tussen Wijk aan Zee en Heemskerk, waaronder een vrijwel volledige doorgang (zie foto), nog steeds niet waren hersteld.

Lees verder  >>


Copyright © 2011 Jan Everink